Czaszniowate
![]() Gustavia gracilima | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | wrzosowce | ||
Rodzina | czaszniowate | ||
Nazwa systematyczna | |||
Lecythidaceae Poit. Mém. Mus. Hist. Nat. 13: 143. Mar 1825 | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Gustavia_superba_%2829121659053%29.jpg/220px-Gustavia_superba_%2829121659053%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Napoleonaea_imperialis2.jpg/220px-Napoleonaea_imperialis2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Planchonia_careya_flower.jpg/220px-Planchonia_careya_flower.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Lecythis_zabucajo_MHNT.BOT.2017.10.26-3.jpg/220px-Lecythis_zabucajo_MHNT.BOT.2017.10.26-3.jpg)
Czaszniowate (Lecythidaceae Poit.) – rodzina roślin należąca do rzędu wrzosowców Ericales. Obejmuje ok. 25 rodzajów z ponad 350 gatunkami drzew, rzadziej krzewów spotykanych w strefie tropikalnej[2][3]. Liście mają niepodzielone, skrętoległe, kwiaty efektowne, duże. Do ważnych roślin użytkowych należy orzesznica wyniosła dostarczająca orzechów brazylijskich i czasznia małpia dostarczająca orzechów rajskich[4]. Także inne gatunki z tych rodzajów oraz Eschweilera dostarczają jadalnych nasion, choć są wśród tych rodzajów także rośliny trujące i niektóre orzesznice używane są do trucia ryb. Jadalne nasiona spożywane w Sri Lance ma Careya arborea. Lokalnie spożywane są także owoce roślin z rodzajów Grias (w Ameryce Środkowej) i gatunków Gustavia speciosa (w Peru) oraz Planchonia careya (północna Australia i Nowa Gwinea). Niektóre gatunki dostarczają cenionego drewna i tak na przykład Cariniana pyriformis została przeeksploatowana i obecnie jest rzadko spotykanym gatunkiem. Drewno z rodzaju Eschweilera jest odporne na drążenie przez organizmy morskie i stosowane jest do budowy kadłubów i nabrzeży. Ze względu na efektowne kwiaty liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne, zwłaszcza keben okazały, czerpnia gujańska, Napoleonaea imperialis oraz przedstawiciele rodzaju Gustavia[3].
Morfologia
- Pokrój
- Drzewa (w tym okazałe – osiągające do 55 m wysokości w przypadku Bertholletia excelsa), rzadziej krzewy[3].
- Liście
- Pojedyncze, skrętoległe (naprzeciwległe tylko u Abdulmajidia), zwykle skupiające się na końcach pędów. Osadzone zwykle na krótkich ogonkach, bez przylistków (jeśli są to drobne). Blaszka liściowa całobrzega, rzadziej piłkowana. Użyłkowanie liścia pierzaste[3].
- Kwiaty
- Często efektowne, duże, skupione w różnorodnych kwiatostanach na szczytach pędów lub wyrastających w kątach liści (grona, wiechy, pęczki), rzadziej kwiaty wyrastają pojedynczo, czasem także wprost z pnia (kaulifloria). Kwiaty są obupłciowe i o symetrii promienistej lub grzbiecistej. Działki kielicha zrastają się w dzwonkowatą rurkę zakończoną 2–6 łatkami lub są one niewidoczne z powodu zrastania się z zalążnią. Płatków korony jest od 3 do 6, rzadko więcej (8, 12, 18) i są wolne, rzadko bywają też całkiem zredukowane. U niektórych gatunków płonne prątniczki tworzą fałszywą koronę, upodabniając się do płatków. Pręcików jest od 10 do bardzo wielu (ponad tysiąca) i zrastają się one w pierścień (u Foetidia są wolne). U niektórych roślin pierścień taki wydłuża się z jednej strony okrywając łukowato zalążnię. Ta jest dolna lub wpół dolna. Powstaje z dwóch do ośmiu owocolistków, formujących własne komory i zakończonych własnymi, krótkimi szyjkami słupków, na szczycie z niepodzielonym lub podzielonym znamieniem[3].
- Owoce
- Soczyste pestkowce lub drewniejące torebki, często osiągające znaczne rozmiary, czasem otwierające się okrągłym otwarciem (operculum). Nasiona czasem oskrzydlone (Cariniana, Couroupita)[3].
Systematyka
Rodzina w dawniejszych systemach klasyfikacyjnych włączana była zwykle do rzędu mirtowców (Myrtales), ale nie pasowała tam nawet pod względem samych cech morfologicznych. Część jej przedstawicieli wyodrębniana jako rodzina Scytopetalaceae włączana była z kolei do ślazowców Malvales. Później odkryto wspólne cechy budowy kwiatów i drewna, a w końcu analizy molekularne wykazały, że siedem rodzajów ze Scytopetalaceae zagnieżdżonych jest w czaszniowatych[3]. Wyodrębniane są one obecnie jako jedna z 5–6 wyróżnianych tu podrodzin[3][2]. Rodzina należy do rzędu wrzosowców Ericales, ale jej dokładne powiązania filogenetycznie nie są jasne i przedstawiana jest w politomii z innymi kladami w obrębie rzędu[2].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
wrzosowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Wykaz rodzajów[5]
- Abdulmajidia Whitmore
- Allantoma Miers
- Asteranthos Desfontaines
- Barringtonia J. R. Forster & G. Forster – keben
- Bertholletia Humboldt & Bonpland – orzesznica
- Brazzeia Baillon
- Careya Roxburgh
- Cariniana Casaretto
- Chydenanthus Miers
- Corythophora R.Knuth
- Couratari Aublet
- Couroupita Aublet – czerpnia
- Crateranthus Baker f.
- Eschweilera de Candolle
- Foetidia Lamarck
- Grias L.
- Gustavia L.
- Lecythis Loefling – czasznia
- Napoleonaea P. Beauvois
- Oubanguia Baillon
- Petersianthus Merrill
- Pierrina Engler
- Planchonia Blume
- Rhaptopetalum Oliver
- Scytopetalum Engler
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-04] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 485–486. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ Szweykowska Alicja, Szweykowski Jerzy (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ List of Genera in LECYTHIDACEAE, [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2018-12-11] (ang.).
- Britannica: plant/Lecythidaceae
- DSDE: Lecythidaceae
- BioLib: 99157
- EoL: 6581
- Flora of China: 10482
- Flora of North America: 10482
- GBIF: 3990
- identyfikator iNaturalist: 48165
- IPNI: 30000348-2
- ITIS: 21983
- NCBI: 3642
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30000348-2
- identyfikator Tropicos: 42000105
- identyfikator taksonu Fossilworks: 55625
- CoL: 624WH