Gułag
![]() | Ten artykuł dotyczy systemu obozów pracy przymusowej w ZSRR. Zobacz też: utwór „Gułag”. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Gulag_Location_Map.svg/langpl-290px-Gulag_Location_Map.svg.png)
Gułag, GUŁag (zapis dopuszczalny: GUŁAG) – istniejący od 1930 podmiot zarządzania obozami pracy (łagrami) w ZSRR, w którym więźniami byli zarówno przestępcy kryminalni, jak i więźniowie polityczni.
Nazwa
Słowo „Gułag” jest akronimem rosyjskiej nazwy instytucji zarządzającej tym systemem: Главное управление исправительно-трудовых лагерей и колоний (Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kolonij, Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy). W rzeczywistości, w różnych okresach, instytucja ta nosiła różne nazwy. Jako synonim stosowane jest określenie łagry od rosyjskiego słowa obóz (лагерь, łagier). Niekiedy spotyka się nieprawidłowe użycie terminu „gułag” w znaczeniu „łagier” (pojedynczy).
Historia
![]() | Zobacz w rosyjskich Wikiźródłach tekst oryginalny Dekret WCKW o obozach pracy przymusowej |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Canal_Mer_Blanche.jpg/220px-Canal_Mer_Blanche.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Kolyma-goldmine.jpg/220px-Kolyma-goldmine.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Tablica_poswiecona_Zeslancom_Sybiru_we_Wroclawiu.jpg/220px-Tablica_poswiecona_Zeslancom_Sybiru_we_Wroclawiu.jpg)
System obozów został założony dekretem WCKW w 1918 roku, wkrótce po rewolucji październikowej[potrzebny przypis][wymaga weryfikacji?]. Obok przedrewolucyjnego systemu penitencjarnego powstała sieć tzw. miejsc zamknięcia Czeka; oprócz tego funkcjonował podporządkowany CzeKa system obozów dla jeńców i uchodźców, a od 1919 roku – obozy pracy przymusowej (stosowano też nazwę obozy koncentracyjne)[potrzebny przypis]. Obozy te miały charakter raczej doraźnych środków: CzeKa walczyła z przeciwnikami politycznymi raczej poprzez masowe rozstrzeliwania. Chaos gospodarczy, a później bezrobocie okresu NEP-u powodowały, że trudno było o samowystarczalność obozów[potrzebny przypis].
Zalążkiem Gułagu jako miejsca izolowania i niewolniczej pracy osób podejrzanych politycznie był założony w 1923 na Wyspach Sołowieckich obóz szczególnego przeznaczenia – owiane złą sławą Sołowki (Соловецкий лагерь особого назначения, СЛОН)[1]. Obóz mógł pomieścić 50 tys. więźniów[1].
Formalnym początkiem GUŁAGU jako systemu powiązanych ze sobą obozów jest decyzja Biura Politycznego KC WKP(b) z 27 czerwca 1929 roku[1]. Postanowiono wówczas powołać system powiązanych ze sobą obozów pracy, które miały docelowo zastąpić więzienia dla wszystkich więźniów, którzy mieli odsiadywać wyroki powyżej 3 lat[1]. Kontrolę nad tym systemem miało sprawować OGPU[1].
W tym samym roku w ZSRR rozpoczęto przymusową kolektywizację i industrializację[1]. Konsekwencją tej polityki była fala represji wobec oponentów reżimu[1]. Z represjami spotykali się w szczególności zamożni chłopi (tzw. kułacy), duchowni i inteligenci[2]. Z drugiej strony był to okres prześladowań członków WKP(b)[2]. Masowe represje sprawiły, że władze zmieniły początkowe plany[2]. Obozy rozwijały się szybciej niż wcześniej planowano, obok więźniów kryminalnych przyjmowały setki tysięcy więźniów politycznych[2].
Do połowy 1930 roku utworzono sześć nowych łagrów OGPU: Wiszerski, Północny, Kazachstański, Dalekowschodni, Syberyjski i Środkowo-Azjatycki[3]. W 1930 roku zostały one razem z Sołowkami podporządkowane jednolitej centrali Zarządu Obozów OGPU (Управление лагерями ОГПУ, УЛАГ), przemianowanego w następnym roku w Główny Zarząd Obozów – Gułag, którego nazwa stała się symbolem sowieckiego aparatu masowego terroru[potrzebny przypis]. Od kwietnia 1929 roku do września 1930 liczba więźniów obozów OGPU wzrosła z 20 tys. do 170 tys.[3] i dalej szybko wzrastała (w styczniu 1934 wynosiła ponad 500 tysięcy)[potrzebny przypis].
Łagry powstawały często w oddalonych, słabo zaludnionych obszarach, na których budowano ważne obiekty przemysłowe lub transportowe. Model wykorzystywania pracy niewolniczej powstał przy budowie pierwszej „wielkiej budowy komunizmu” Kanału Białomorsko-Bałtyckiego (1931-1932). Budowa ta wykazała władzom, że więźniowie stanowią najlepszy rezerwuar siły roboczej w warunkach gospodarki planowej, a policja polityczna – OGPU – najlepiej może organizować takie budowy i eksploatować pracę więźniów. OGPU mogło bowiem – dysponując prawem zsyłki, możliwością swobodnego fabrykowania zarzutów, aresztowania i skazywania na obóz potrzebnych specjalistów – regulować dopływ siły roboczej. Sukces budowy kanału Białomorsko-Bałtyckiego skłonił władze do planowania kolejnych kanałów (Moskwa-Wołga, Wołga-Don) i magistrali kolejowych (Bajkalsko-Amurska, Workucka)
W 1934 Gułag został włączony w strukturę NKWD ZSRR przy jednoczesnym wcieleniu obozów, będących dotychczas pod zarządem ministerstw sprawiedliwości republik związkowych. W 1939 do GUŁagu włączono także tzw. kolonie pracy dla małoletnich oraz więzienia tranzytowe. Niektóre obozy były jednak podporządkowane innym instytucjom. W marcu 1953 GUŁag podporządkowano Ministerstwu Sprawiedliwości ZSRR, a następnie Ministerstwu Spraw Wewnętrznych ZSRR. W styczniu 1935 roku system obejmował milion więźniów, w 1938 przekroczył 2 miliony, a najwyższą liczebność osiągnął w 1950 roku: 2,6 miliona. Centrala Gułagu stała się także ważnym ośrodkiem administracji gospodarczej, przejmując nadzór nad przemysłem drzewnym, budownictwem kolejowym, drogowym, wodnym oraz przemysłowym.
Rozwiązany decyzją Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR z 20 stycznia 1960, jednak ostatni więźniowie opuścili obozy dopiero w 1987 (zob. Perm-36).
Chronologia nazw
- Zarząd Obozów OGPU (Управление лагерями ОГПУ, Uprawlenije łagierami OGPU) 1930
- Główny Zarząd Obozów OGPU (Главное управление лагерями ОГПУ, Gławnoje uprawlenije łagieriami OGPU) – 1930-1933
- Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy OGPU (ГУ лагерей и трудовых поселений ОГПУ, Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych posielenij OGPU) – 1933–1934
- Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy NKWD ZSRR (ГУ лагерей и трудовых поселений НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych posielenij NKWD SSSR) 1934
- Główny Zarząd Obozów, Osiedli Pracy i Miejsc Uwięzienia NKWD ZSRR (ГУ лагерей, трудовых поселений и мест заключения НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije łagieriej, trudowych posielenij i miest zakluczenija NKWD SSSR) – 1934-1938
- Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy i Osiedli Pracy NKWD ZSRR (ГУ ИТЛ (исправительно-трудовых лагерей) и трудовых поселений НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i trudowych posielenij NKWD SSSR) – 1938–1939
- Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy NKWD ZSRR (ГУ ИТЛ и колоний НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij NKWD SSSR) – 1938–1946
- Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy MSW ZSRR (ГУ ИТЛ и колоний МВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij MWD SSSR) – 1946-1953
- Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy Ministerstwa Sprawiedliwości ZSRR (ГУ ИТЛ и колоний МЮ СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij MJu SSSR) – 1953−1954
- Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy MSW ZSRR (ГУ ИТЛ и колоний МВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij MWD SSSR) – 1954–1956
- Główny Zarząd Poprawczych Kolonii Pracy MSW ZSRR (ГУ исправительно-трудовых колоний МВД СССР – ГУИТК, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych kołonij MWD SSSR – GUITK) – 1956-1959
- Główny Zarząd Miejsc Uwięzienia MSW ZSRR (ГУ мест заключения МВД СССР – ГУМЗ, Gławnoje uprawlenije miest zakluczenija MWD SSSR – GUMZ) – od 1959
Władze Gułagu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Yagoda_kanal_Moskva_Volga.jpg/160px-Yagoda_kanal_Moskva_Volga.jpg)
Szefowie zarządu (Начальники Управления):
- Fiodor Eichmans (Ф. И. Эйхманс) (kwiecień – czerwiec 1930)
- Łazar Kogan (Л. И. Коган) (do 9 czerwca 1932)
Matwiej Berman, kierownik Gułagu w latach 30., i Naftali Frenkel - Matwiej Berman (М. Д. Берман) (do 16 sierpnia 1937)
- Izrail Pliner (И. И. Плинер) (do 16 listopada 1938)
- Gleb Fiłarietow (Г. В. Филаретов) (do 18 lutego 1939)
- Wasilij Czernyszow (В. В. Чернышёв) (do 26 lutego 1941)
- Wiktor Nasiedkin (В. Г. Наседкин) (do 2 września 1947)
- Gieorgij Dobrynin (Г. П. Добрынин) (do 31 stycznia 1951)
- Iwan Dołgich (И. И. Долгих) (do 5 października 1954)
- Siergiej Jegorow (С. Е. Егоров) (do 4 kwietnia 1956)
- Paweł Bakin (П. Н. Бакин) (do 6 maja 1958)
- Michaił Chołodkow (М. Н. Холодков) (do 13 czerwca 1960 – to jest do oficjalnego rozwiązania)
Charakterystyka
Sieć łagrów składała się w szczytowym okresie z kilku tysięcy obozów pracy przymusowej rozlokowanych na terenie całego ZSRR. W obozach panowały skrajnie złe warunki bytowe, zbliżone do panujących w niemieckich obozach koncentracyjnych, a umieszczeni w nich ludzie byli przymuszani do wycieńczającej, niewolniczej pracy. Ideologicznym celem obozów była „reedukacja przez pracę”, a więźniowie nie byli przeznaczani do zagłady. W rzeczywistości niektóre obozy stanowiły miejsca faktycznej eksterminacji „wrogów ustroju”. Więźniowie wykonywali najgorsze rodzaje pracy – takie jak praca w kamieniołomach, kopalniach, wyrąb lasu, roboty ziemno-budowlane, budowa linii kolejowych, rurociągów itd. Złe warunki i przeciążenie powodowały masową śmiertelność, dochodzącą w niektórych obozach i okresach do 1/3 stanu osobowego rocznie; warunki były jednak bardzo różne.
W czasie II wojny światowej obozy zostały „zasilone” najpierw ludnością krajów podbitych (Polakami, Litwinami, Estończykami, Łotyszami), a następnie niemieckimi jeńcami wojennymi oraz tzw. „zdrajcami”, czyli byłymi żołnierzami Armii Czerwonej, którzy najpierw dostali się do niemieckiej niewoli, a następnie zostali odbici. Po drugiej wojnie światowej ponownie obozy były zasilane ofiarami czystek wewnętrznych w partii oraz przypadkowymi osobami z „donosu”. Klęski Armii Czerwonej w początkowym okresie wojny zmusiły władze do sformowania ze znacznej liczby więźniów oddziałów wojskowych. Więźniowie obozów uczestniczyli w większości wielkich inwestycji rozwijającej się intensywnie gospodarki ZSRR. Budowali huty w Magnitogorsku, kanał Białomorski, transsyberyjską magistralę kolejową, oraz zbudowali kilka syberyjskich miast (Norylsk, Workuta, Magadan). Dochodziło do walk pomiędzy poszczególnymi grupami więźniów, tzw. sucze wojny.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/1929-ShalamovV.jpg/220px-1929-ShalamovV.jpg)
Niewielka część obozów, tzw. szaraszki, posiadała wyższy standard życia od reszty obozów. Szaraszki były unikatowymi na skalę światową obozami pracy niewolniczej, w których prowadzono badania naukowe i opracowywano nowe rozwiązania techniczne. Naukowcy odsiadujący wyroki w szaraszkach pracowali anonimowo, przekazując wyniki swoich badań „oficjalnym” naukowcom, którzy potem prezentowali je światowej opinii jako swoje własne. Wykonywano też w nich badania ściśle tajne, których ze względów etycznych i prawnych nie można było wykonywać oficjalnie, np. prace nad bronią chemiczną, atomową, bakteriologiczną.
Aleksandr Sołżenicyn w książce Archipelag GUŁag szacuje, że w obozach tego systemu uśmiercono od początku rewolucji do roku 1956 ok. 60 milionów ludzi. Przed otwarciem archiwów zachodni historycy debatowali intensywnie nad liczbą zatrzymań i ofiar. Spór ten był częścią fundamentalnego konfliktu w interpretacji sowieckiego systemu władzy - przedstawicieli teorii totalitaryzmu i przedstawicieli „szkoły rewizjonistycznej”[4]. Robert Conquest podał w wydanej w 1968 r. książce Wielki Terror liczbę 42 milionów ludzi, którzy zginęli bezpośrednio w obozach (ich zgony zostały oficjalnie „zaksięgowane” przez służby obozowe), oraz trudną do oszacowania (od 10 do nawet 30 milionów) liczbę ludzi, którzy nie zmarli w samych obozach, lecz w trakcie transportu oraz na skutek chorób i wycieńczenia już po wypuszczeniu z obozów. Robert Conquest (na podstawie danych archiwalnych) podaje też liczbę osób, które przewinęły się przez te obozy: w latach 1931–1932 w obozach przebywało stale około 2 miliony ludzi, w latach 1933–1935 – 5 milionów, w latach 1935–1936 – 6 milionów. W czasie drugiej wojny światowej nastąpił gwałtowny rozwój obozów i w latach 1942–1953 przebywało w nich już stale ok. 10-12 milionów ludzi, czyli mniej więcej 5% całej populacji ZSRR.
Obecnie spór co do liczby ofiar jest uważany za rozwiązany. Badania szacują, że około 28,7[5] do 32 milionów osób[6] było ofiarami pracy przymusowej i zsyłek, a ostrożne szacunki podają, że liczba ofiar śmiertelnych wyniosła 2,7 miliona[7]. Na początku czerwca 2018 r. okazało się, że niektóre dokumenty Gułagów nie zostały zarchiwizowane, lecz zostały zniszczone w 2014[8].
Bunty więźniów
Do największych buntów więźniów należały:
- 1953: w Workucie, Norylsku, Karagandzie, Kolmie, Incie
- 1954: w Rewdzie (koło Swierdłowska), Karabaszu (na Uralu), Tajszecie, Reszotach, Kengirze, Szerubaj Nurze, Bałchaszu, Sachalinie, Incie
- 1955: w Workucie, Solikamsku, Potmie
- 1956: w Karagandzie (obóz Fedorowskij)
Denializm
Osobny artykuł: Kłamstwo kołymskie.
Od czasów powstania ZSRR istnienie łagrów oraz ich zbrodniczy charakter były kwestionowane na Zachodzie przez różne środowiska, mimo przedostających się na zachód relacji naocznych świadków.
Łagry w kulturze masowej
Filmy fabularne
- Cynga z 1991 – polski film w reż. Leszka Wosiewicza. Kanwą scenariusza były wspomnienia Jerzego Drewnowskiego pod tym samym tytułem.
- Zaginiony na Syberii z 1991 (ang. Lost in Siberia, ros. Затерянный в Сибири) – brytyjsko-radziecki film w reż. Aleksandra Mitty.
- Jeniec: Tak daleko jak nogi poniosą z 2001 (niem. So weit die Füße tragen) – niemiecki film w reż. Hardy’ego Martinsa.
- Wichry Kołymy (Within the Whirlwind) z 2008 w reż. Marleen Gorris
- Niepokonani (The Way Back) z 2010 w reż. Petera Weira. Ekranizacja powieści Długi Marsz Sławomira Rawicza
- Dekabrystka (Декабристка) rosyjski serial z 2018 w reż. Iriny Gedrowicz i Olega Czewieliewa
Filmy dokumentalne
- Kołyma – białe krematorium (TVP)
- Polacy na Syberii, reż. Jadwiga Nowakowska
- W borowickich łagrach, reż. Tadeusz Litowczenko
- Dwa dni w Riazaniu, reż. Krzysztof Gozdowski
- Skazani na Sybir, reż. Zbigniew Gajzler
- Powołanie, reż. Irena Kamieńska (dokument o Władysławie Bukowińskim, duszpasterzu w łagrach)
- Jerzy Michotek, reż. Janusz Horodniczy, Krzysztof Wojciechowski
- Pan Tadeusz, reż. Oleg Łazijew (dokument o Tadeuszu Marczuku, byłym więźniu w sowieckich łagrach)
Zobacz też
- lagier
- specposiołek
- Kołyma, Perm-36
- wielki terror
- wielki głód na Ukrainie
- literatura łagrowa
- zek
Bibliografia
- Applebaum Anna, „Gulag. A History”, New York 2003, ISBN 0-7679-0056-1, wyd. polskie Gułag, Warszawa 2005, ISBN 83-7391-304-1.
- Ciesielski Stanisław, GUŁag. Radzieckie obozy koncentracyjne 1918-1953, Warszawa 2010, Wyd. Instytut Pamięci Narodowej, ISBN 978-83-7629-203-8.
- Conquest Robert, The Great Terror (1968), wydanie uzupełnione: The Great Terror: A Reassessment (1990) ISBN 0-19-505580-2; wydanie polskie: Wielki Terror (1997), ISBN 83-902063-9-0.
- RobertR. Conquest RobertR., The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization an the Terror – Famine, New York: Oxford university Press, 1986, ISBN 0-19-504054-6, OCLC 831316888 .
- RobertR. Conquest RobertR., Kolyma: The Arctic Death Camps, New York: Viking Press, 1978, ISBN 0-670-41499-9, OCLC 3516783 .
- JózefJ. Czapski JózefJ., Na nieludzkiej ziemi, Kraków: Wydawnictwo Znak, 2001, ISBN 83-240-0000-3, OCLC 297523241 .
- Ginzburg Eugenia, Journey into the Whirlwind, New York 1967, ISBN 0-15-646509-4, wyd. polskie: Stroma ściana, tomy 1-2, tłum. Andrzej Mandalian, Czytelnik, Warszawa 2009, ISBN 978-83-07-03207-8.
- EugeniuszE. Czaplejewicz EugeniuszE., Polska literatura łagrowa, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 1992, ISBN 83-01-10651-4, OCLC 830057851 .
- Dębowski Eugeniusz, W okowach tajgi. Pamiętnik zesłańca, Kielce 1992
- Gorbatow Aleksander, wyd. polskie Lata pokoju i wojny, Warszawa 1966, ISBN 83-11-07602-2.
- Głowala Jerzy, Purga. Wśród więźniów i zesłańców w ZSRR 1941-1955, Warszawa 1990, Wydawnictwo Rytm
- Herling-Grudziński Gustaw, Inny Świat, wyd. IX polskie Warszawa 1996 ISBN 83-07-02576-1; po raz pierwszy w przekładzie angielskim w 1951 roku pt. A World Apart: a Memoir of the Gulag
- Hermanowicz Józef MIC, Przeżyłem sowieckie łagry. Wspomnienia, Wydawnictwo PROMIC, Warszawa, 2012, ISBN 978-83-7502-362-6.
- JerzyJ. Jochimek JerzyJ., JerzyJ. Jochimek JerzyJ., Psy Kołymskie, Łódź: Biblioteka „Tygla Kultury”, 2006, ISBN 83-88552-40-6, OCLC 838903380 .
- Jochimek Jerzy, Chrystus i Białe Niedźwiedzie, Łódź 2006 ISBN 978-83-88552-50-2.
- Oleg Khlevniuk: The history of the Gulag : from collectivization to the great terror. New Haven; London: Yale University Press, 2013. ISBN 0-300-09284-9.
- Kizny Tomasz, GULAG. Life and Death Inside the Soviet Concentration Camps. Firefly Books, Buffalo, NY and Richmond Hill, ON, 2004 (original edition: Editions Balland, Paris 2003) ISBN 1-55297-964-4 (album 500 stron zdjęć dokumentalnych z Gułagu)
- Kobryń Jerzy (red.), Wspomnienia Sybiraków, Bystrzyca Kł, 2008 ISBN 978-83-926622-0-4.
- Anatol Krakowiecki, Książka o Kołymie, wyd. 2, London 1987, wyd. Veritas ISBN 0-948202-05-X.
- Mandelsztam Nadieżda, wyd. polskie Nadzieja w beznadziei, Warszawa 1997, ISBN 83-7184-856-0.
- Rafalska Kazimiera, Przeżyłam łagry. Wspomnienia polskiej nauczycielki z Polesia, wyd. I 1995, wyd. II 2013, Wydawnictwo Serafin, ISBN 978-83-63243-23-4
- Sołżenicyn Aleksandr, Archipelag Gułag 1918-1956, wyd. polskie Warszawa 1990, ISBN 83-85135-00-6, Poznań 2008, ISBN 978-83-7510-343 (tomy 1-3)
- Swianiewicz Stanisław, Forced Labour and Economic Development, London 1965, ISBN 0-313-24983-0.
- StanisławS. Swianiewicz StanisławS., W cieniu Katynia, Warszawa: „Czytelnik”, 1990, ISBN 83-07-02093-X, OCLC 834093949 .
- Szałamow Warłam, Opowiadania kołymskie, wyd. polskie (krajowe) Wrocław 1999, ISBN 83-7023-705-3.
- Werth Nicolas, Wyspa kanibali
- My, Sybiracy, periodyk Związku Sybiraków, Związek Sybiraków Oddz. Łodź
- Sybirak, periodyk Związku Sybiraków, Związek Sybiraków Oddz. Białystok
Przypisy
- ↑ a b c d e f g Khlevniuk 2013 ↓, s. 9.
- ↑ a b c d Khlevniuk 2013 ↓, s. 10.
- ↑ a b Khlevniuk 2013 ↓, s. 22.
- ↑ Werth N., Der Gulag im Prisma der Archive Zugänge s. 12
- ↑ Gestwa, K., Aufbruch aus dem GULag?, s. 482; Applebaum, A., Der Gulag, s. 617
- ↑ Suslov: Das Spezkontingent, S. 92.
- ↑ Applebaum A., „Der Gulag”, s. 619. , „Zum früheren Streit um diese Zahlen siehe Stettner: „Archipel GULag”: Stalins Zwangslager, s. 188–190.
- ↑ Террор снимают с архивного учета. [dostęp 2018-11-04].
Linki zewnętrzne
Informacje w projektach siostrzanych |
![]() |
![]() |
![]() |
- Książki i wspomnienia więźniów Gułagu w wersji elektronicznej (w języku rosyjskim). sakharov-center.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-06-24)].
- Sybiracy Elbląg – łagry, informacje, wspomnienia
- O Związku Sybiraków
- Forced Labor Camps on-line exhibition. osa.ceu.hu. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-10-01)].
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 listopada 2014 r. w sprawie miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2022 r. poz. 1978)
- Sybiracy w Bystrzycy Kłodzkiej. sybiracy.w.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-15)].
- Sybiracy w Łodzi
- Ośrodek „Karta”
- Piotr Zychowicz, Ludobójstwo na oceanie, Uważam Rze 27.12.2011
- New directions in Gulag studies: a roundtable discussion
- W języku rosyjskim
- Interaktywna mapa systemu obozów Gułagu
- Szczegółowa informacja o systemie terroru w ZSRR Stowarzyszenia „Memoriał” (po rosyjsku)
- Monografia Gułagu Nikity Pietrowa
- Muzeum twórczości więźniów Gułagu. memo.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-06-13)].
- Wirtualne Muzeum Gułagu (w starej wersji)
- Wirtualne Muzeum Gułagu (od 2009 roku). memorial.socspb.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-01)].
- Dziecięcy Gułag
- Cudzoziemcy w Gułagu
- Centrum im. Andrieja Sacharowa
- Organizacja „Poszuk” we Lwowie. poshuk-lviv.org.ua. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-06)].
- Kołyma, Magadan, Dalstroj
- Galeria malarstwa Nikołaja Getmana. artgetman.com.ua. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-18)].
- p
- d
- e
- Britannica: place/Gulag
- Universalis: goulag
- ЕСУ: 24567
- Nacionālā enciklopēdija: 36530
- DSDE: GULag