Paweł Smolikowski
Czcigodny Sługa Boży prezbiter, generał, archimandryta doktor teologii | |||
| |||
Data i miejsce urodzenia | 4 lutego 1849 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 11 września 1926 | ||
Miejsce pochówku | Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Krakowie, | ||
Generał Zgromadzenia Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa | |||
Okres sprawowania | 1895–1905 | ||
Rektor Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie | |||
Okres sprawowania | 1892–1915, | ||
Wyznanie | katolicyzm | ||
Kościół | |||
Inkardynacja | Zgromadzenie Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa (Zmartwychwstańcy) | ||
Śluby zakonne | 5 marca 1873 | ||
Diakonat | 14 kwietnia 1873 | ||
Prezbiterat | 15 kwietnia 1873 | ||
|
Tytuł naukowy | doktor teologii | ||
---|---|---|---|
Rodzice | | ||
Krewni i powinowaci | Seweryn Smolikowski (brat) | ||
|
Paweł Klemens Smolikowski herbu Prus[1]; (ur. 4 lutego 1849 w Twerze, w Rosji, zm. 11 września 1926 w Krakowie) – polski ksiądz, misjonarz, historyk, filozof, pisarz, ascetyk, doktor teologii, generał zakonu Zgromadzenia Zmartwychwstańców, rektor Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie, archimandryta bułgarski oraz Czcigodny Sługa Boży Kościoła katolickiego.
Życiorys
Paweł Smolikowski był synem Seweryna Karola herbu Prus[1] i Melanii z domu Komajewskiej herbu Trąby[1][2]. Ojciec jego był magistrem nauk matematycznych, który to tytuł uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim, następnie w Petersburgu został inżynierem, a potem został wcielony do Armii Rosyjskiej do Korpusu Inżynierów[2]. Podczas Powstania listopadowego zasłużył się przy obronie fortecy Modlin, za co spędził 30 lat na zesłaniu w Rosji[3]. Dosłużył się stopnia pułkownika, po czym w stanie spoczynku został generałem[2]. Jego matka natomiast była córką generała żandarmerii i baronówny z domu Stahel. Dwie jej siostry, a jego ciotki wybrały również drogę życia konsekrowanego, służąc Bogu w lwowskim klasztorze Sióstr Sacré-Cœur[2].
Został ochrzczony 13 marca 1849 w rzymskokatolickim kościele drugiej prefektury wojskowej w Twerze jako Paweł, Klemens[2]. Wychowany został w surowych warunkach wojskowej dyscypliny. Początkowo kształcił się w domu, mając zamiłowanie do języków obcych (opanował język: rosyjski, niemiecki, angielski, francuski, a następnie później w gimnazjum warszawskim również i łacinę)[2]. Po przeprowadzce rodziny do Warszawy rozpoczął regularną naukę szkolną. W lecie 1866 ukończył VII klasę gimnazjum, po czym idąc za głosem powołania 15 września tegoż roku wstąpił do Seminarium Duchownego w Warszawie[2]. Po pierwszym roku, odbywszy rekolekcje pod okiem ks. Zygmunta Goliana, 10 lipca 1867 został skierowany na studia do Rzymu, gdzie zamieszkał w Kolegium Polskim przy ul. Via Salara Vecchia 50[2]. Tutaj podjął decyzję o wyborze drogi zakonnej wstępując do Zgromadzenia Zmartwychwstańców[2]. Mistrzem nowicjatu był wówczas generał zakonu o. Hieronim Kajsiewicz CR[4]. Dyplom Bakalaureatu z teologii otrzymał 10 listopada 1871, a 5 marca 1873 na ręce o. Piotra Semenenki CR złożył śluby wieczyste[4]. Następnie, 13 kwietnia 1873 w Święto Zmartwychwstania otrzymał święcenia subdiakonatu, a w drugi dzień Świąt święcenia diakonatu (14 kwietnia), po czym następnego dnia (15 kwietnia) święcenia prezbiteratu w Kolegium Greckim w Rzymie, w obrządku greckokatolickim[4].
Po święceniach kapłańskich został przydzielony do nowicjatu przy sanktuarium maryjnym Zgromadzenia w Mentorelli, będąc asystentem mistrza nowicjatu o. Juliana Felińskiego CR[4]. 6 sierpnia 1873 uzyskał stopień doktora nauk teologicznych[4]. Po otrzymaniu 19 sierpnia 1874 przez papieża Piusa IX na audiencji prywatnej apostolskiego błogosławieństwa udał się następnie na misje do Bułgarii, do Adrianopola[5]. Tutaj podjął pracę nauczyciela języków: łacińskiego, niemieckiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego w miejscowej szkole, będąc jednocześnie duszpasterzem młodzieży[5]. Wprowadził on wspólne nawiedzenie Najświętszego Sakramentu w kaplicy z odśpiewaniem po słowiańsku Psalmu 127 (Ps 127, 1)[5]. Ponadto w 1876 przetłumaczył na język słowiański Litanię do Najświętszego Serca Pana Jezusa, którą wspólnie śpiewano w czerwcu[5]. Wprowadził w internacie dla młodzieży wychowanie według tzw. „metody obecności”, opartej na bezpośrednim współdziałaniu i czynnej pomocy będąc bezpośrednio z nimi[6]. W internacie powstało Bractwo Matki Bożej od Powołania, założone latem 1878 przez dwóch jego podopiecznych, którego celem było uformowanie kandydatów do życia konsekrowanego[6]. Następnie w roku szkolnym 1880/1881 założył on w internacie Kółko Świętych Cyryla i Metodego, którego celem było przygotowanie chłopców w duchu chrześcijańskiej nauki społecznej[7].
Ojciec Paweł Smolikowski pracował również w Seminarium Duchownym w Adrianopolu, w którym wykładał filozofię oraz język grecki i łaciński, a następnie teologię, a potem prawo kanoniczne i liturgikę[7]. Uczestniczył w obchodach (w lipcu 1881) rocznicy tysiąclecia nawrócenia na Unię z Rzymem Słowiańszczyzny południowej, które odbyły się w Rzymie[7]. 15 kwietnia 1882 na skutek poważnej choroby spowodowanej nadmiarem pracy w Adrianopolu wyjechał do Rzymu, następnie do Mentorelli, po czym został skierowany do Lwowa do pracy z młodzieżą, gdzie został przełożonym internatu oraz domu zakonnego[8]. W internacie prowadził podobne metody wychowawcze jakie stosował w Adrianopolu, a ponadto założył Bractwo Najświętszego Sakramentu i założył czasopismo „Zwanie” (pol. Powołanie), redagowane w języku ruskim o charakterze duszpasterskim[9]. W 1887 brał udział w kapitule generalnej Zgromadzenia, po której został nominowany na przełożonego domu zakonnego w Krakowie i jednocześnie na mistrza nowicjatu[10]. W 1891 został skierowany do Rzymu, gdzie objął funkcję mistrza nowicjatu[11]. Pracując w Rzymie, korzystając z dostępnych archiwów wydał w 1892 I tom „Historii Zgromadzenia”[11]. 22 października 1892 został rektorem Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie[11]. W 1893 otrzymał nominację na konsultora Kongregacji Soboru[12]. Po śmierci 7 maja 1895 generała Zgromadzenia o. Waleriana Przewłockiego CR, został jednogłośnie wybrany przez kapitułę 16 czerwca tegoż roku jego następcą[12]. 26 września 1896 został mianowany podczas wizytowania Adrianopola, Archimandrytą bułgarskim obrządku wschodniego[13].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Pawe%C5%82_Smolikowski_%28cropped%29.jpg/240px-Pawe%C5%82_Smolikowski_%28cropped%29.jpg)
Jego staraniem powstała w 1987 placówka Zmartwychwstańców w Wiedniu przy kościele Świętego Krzyża[14]. 31 marca 1895 został powołany przez Sekretariat Stanu Stolicy Apostolskiej na konsultora Kongregacji Rozkrzewiania Wiary[15]. 5 marca 1902 Stolica Apostolska zatwierdziła przedłożoną przez niego Konstytucję Zgromadzenia ostatecznie zatwierdzającą Zmartwychwstańców[16], a następnie wystosowanym do niego pismem z 28 grudnia 1905 Akademii Arkadyjskiej w Rzymie, został mianowany jej członkiem[15].
Wobec trudności powstałych po zatwierdzeniu Konstytucji zakonnych w 1905 podjął decyzję o ustąpieniu z funkcji przełożonego generalnego, powracając do pracy w Papieskim Kolegium Polskim[17], po czym 29 maja 1916 został kapelanem Sióstr Zmartwychwstanek w Kętach[18]. Po czterech latach pracy ze zmartwychwstankami w Kętach powrócił do Rzymu do pracy w Papieskim Kolegium Polskim[19], a następnie 23 lipca 1921 został na własną prośbę zwolniony z funkcji rektora, zostając mistrzem nowicjatu w Krakowie[20], a potem w Radziwiłłowie pod Warszawą[21], prowadząc jednocześnie pracę rekolekcyjną w żeńskich zgromadzeniach zakonnych (m.in. zmartwychwstanek, niepokalanek czy nazaretanek)[22]. Był przyjacielem i spowiednikiem m.in. kard. Adama Stefana Sapiehy i abp Józefa Teodorowicza[3].
Był człowiekiem wielkiej pokory, o której tak się wyraził[3]:
Wiadomo nam w końcu, że bez pokory zbawić się nie można, że ona podstawą cnót wszelkich; że zresztą pokora to rzecz tak słuszna, tak odpowiednia naszemu stanowi, że nawet dobre wychowanie wymaga, aby się wyrażać o sobie pokornie.
Jako pierwszy w polskiej literaturze mistycznej omówił stopnie pośrednie zjednoczenia mistycznego, które przygotowują duszę do najwyższego miłosnego zjednoczenia z Bogiem (duchowe milczenie, upojenie miłosne, sen mistyczny, porywy miłosne i dotknięcie Boga)[3].
Z upływem czasu zaczął zapadać na zdrowiu[23]. Chorował często na zapalenie płuc[23]. 9 września 1926 został porażony paraliżem prawej strony ciała, a następnie stracił możliwość mówienia[24]. Zmarł 11 września około godziny 12:30 w obecności przybyłego abp Józefa Teodorowicza, który udzielił mu absolucji i błogosławieństwa relikwią Krzyża Świętego[24]. Został uroczyście pochowany w obecności metropolity krakowskiego Adama Stefana Sapiehy, 15 września na Cmentarzu Rakowickim w mogile Zgromadzenia przy licznym udziale wiernych i duchowieństwa[24]. 21 marca 1967 jego szczątki zostały ekshumowane i przeniesione do kruchty kościoła Zmartwychwstania Pańskiego w Krakowie przy ul. Łobzowskiej 10[25].
Tablica przodków
![]() | ||||
Pradziadkowie | ![]() (?–?) Anna Górska (?–?) | ? ? | ? ? | ? ? |
Dziadkowie | ![]() (1764–27.03.1839) Karolina Rychter (?–6.08.1852) | ![]() (?–12.11.1862) Adela Stackel (?–?) | ||
Rodzice | ![]() (1809–25.04.1897) ![]() (?–4.10.1906) | |||
o. Paweł Klemens Smolikowski CR h. Prus (4.02.1849–11.09.1926) |
Publikacje
W swoich pracach mówił o moralnej nędzy ludzi i konieczności codziennego współdziałania z Chrystusem. Pozostawił wiele dzieł i artykułów[26]:
- PawełP. Smolikowski PawełP., Listy o Wschodzie do redaktora pisma „Dobry Pasterz”, Lwów: Nakł. autora: w Księgarni Seyfartha i Czajkowskiego, 1883 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Wezwanie Ducha Świętego we mszach wschodnich, Poznań: Red. Przeglądu Kościelnego, 1883 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Kilka słów o obrządkach, Lwów: Nakładem Redakcyi „Dobrego Pasterza”, 1884 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Katechizm sporny, Poznań: Nakładem Księgarni Katolickiej, 1884 [zarchiwizowane z adresu 2022-08-07] .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Wspomnienia missyonarza bułgarskiego z wojny rosyjsko-tureckiej 1877-1878 r, Kraków: Drukarnia „Czasu”, 1885 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Stowarzyszenie Opieki nad Internatem Ruskim XX. Zmartwychwstańców we Lwowie, Lwów: Nakładem Stowarzyszenia Opieki, 1888 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Stowarzyszenie Opieki nad Zakładem Wychowaczym XX. Zmartwychwstańców we Lwowie, Lwów: Nakładem Stowarzyszenia Opieki, 1889 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Miesiąc Maryi, Kraków: W druk. „Czasu” Fr. Kluczyckiego i Sp., 1892 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Historya Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, t. 1, Kraków: Księg. Spółki Wydawniczej Polskiej, 1892 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Historya Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, t. 2, Kraków: Księg. Spółki Wydawniczej Polskiej, 1893 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Historya Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, t. 3, Kraków: Księg. Spółki Wydawniczej Polskiej, 1895 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Historya Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, t. 4, Kraków: Księg. Spółki Wydawniczej Polskiej, 1896 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Historya kolegium polskiego w Rzymie : podług źródeł rękopiśmiennych, Kraków: Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, 1896 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Założenie misji ks. Zmartwychwstańców w Andryanopolu, Kraków: Drukarnia W. L. Anczyca, 1897 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Stosunek Adama Mickiewicza do X. X. Zmartwychwstańców, Kraków: nakładem XX. Zmartwychwstańców, 1899 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Paulina-Maria Jaricot założycielka żywego różańca, Chicago: Wydawnictwo Polskie, 1902 .
- Piotr Semenenko (wstęp Paweł Smolikowski): Ćwiczenia duchowne. Kraków: Nakładem XX. Zmartwychwstania Pańskiego, 1903.
- PawełP. Smolikowski PawełP., Miesiąc Najsłodszego Serca Jezusowego, Kraków: Nakładem XX. Zmartwychwstańców, 1904 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Miesiąc czerwiec, Kraków 1904 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., De philosophia excolenda ac perficienda patris Petri Semenenko, Rzym: Ex Typis Ephemerides Vera Roma, 1905 (łac.).
- Paweł Smolikowski (juxta tradita PiotrP.S.(P. Semenenko) Paweł Smolikowski (juxta tradita PiotrP.S.(P., De vita spirituali, Rzym: Typis Ephemeridis Vera Romana, 1905 (łac.).
- PawełP. Smolikowski PawełP., Krótki życiorys ks. H. Kajsiewicza, C.R. : współzałożyciela Zgromadzenia XX. Zmartwychwstańców, Chicago: Nakładem XX. Zmartwychwstańców, 1912 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Przesłaniec modernizmu - Andrzej Towiański, Warszawa: Związek Katolicki, 1912 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Najświętsza Panna Pompejańska, Kraków: Drukarnia „Prawda”, 1914 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., „Res sacra miser”: (szkic dramatyczny): rzecz dzieje się w Małopolsce w czasie wielkiej wojny .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Założycielka żywego różańca: opowieść sceniczna w ośmiu odsłonach, Chicago 1920 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Ks. Piotr Semenenko jako filozof, teolog, asceta i mistyk, Chicago: Druk. „Narodu Polskiego”, 1921 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Nowy miesiąc Maryi, Kraków: Nakł. Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego, 1924 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Do Pana, by nas ratował: (wyciąg z Rozmyślań X. Smolikowskiego), Kraków: Nakład Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1924 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Rozmyślania wspólnie z Chrystusem Panem odbywane, Kraków: Nakładem Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1924 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Rozmyślania wspólnie z Chrystusem Panem odbywane, t. 2, Kraków: Nakładem Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1924 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Rozmyślania wspólnie z Chrystusem Panem odbywane, t. 3, Kraków: Nakładem Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1924 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Rekolekcye czyli ćwiczenia duchowne, Kraków: Nakł. Zgrom. Zmartwychwstania Pańskiego, 1924 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Obudzenie się ducha religijnego wśród Polaków w XIX wieku, Kraków: Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego, 1925 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Bóg w historji, t. 1, Kraków: Nakładem Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1926 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Bóg w historji, t. 2, Kraków: Nakładem Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1926 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Bóg w historji, t. 3, Kraków: Nakładem Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, 1926 .
- PawełP. Smolikowski PawełP., Dyrektorjum Zgromadzenia SS. Zmartwychwstania Pańskiego, Lwów: Drukarnia K. S. Jakubowskiego, 1932 .
- Paweł Smolikowski (zebrał Jerzy Mrówczyński): Korespondencja z o. Semenenką. Warszawa: 1989.
- PawełP. Smolikowski PawełP., Wykład Konstytucji, Kraków: Alleluja Wydawnictwo Zmartwychwstańców, 1996 .
- Paweł Smolikowski (zebr., oprac. i wstępem opatrzył Wojciech Mleczko, wprow. Janusz Mastalski): O wychowaniu: zbiór tekstów pedagogicznych. (PDF). Cz. 3. Kraków: Collegium Resurrectianum - Wyższe Seminarium Duchowne Polskiej Prowincji Zmartwychwstańców, 2010, seria: Książnica Zeszytów Historyczno-Teologicznych Collegium Resurrectianum. ISBN 978-83-60967-22-5.
Proces beatyfikacji
Zgromadzenie Zmartwychwstańców przekonane o świątobliwości jego życia poczyniło starania w celu wyniesienia go na ołtarze. 10 stycznia 1966 o. Jerzy Mrówczyński CR został mianowany wicepostulatorem procesu beatyfikacyjnego[27], po czym 13 maja 1966 metropolita krakowski ks. abp Karol Wojtyła, późniejszy papież oraz święty dokonał uroczystego otwarcia procesu informacyjnego[28]. Wobec konieczności przesłuchania kilku świadków poza granicami Polski przeprowadzono stosowny proces rogatoryjny w Rzymie, który rozpoczął się 5 października 1967 przez kard. Angela Dell’Acqua, a zakończył 13 grudnia 1969[28]. Powołano komisję prawno-historyczną w celu oceny teologicznej jego życia i cnót[28]. 10 stycznia 1967 metropolita krakowski uroczyście otworzył drugą fazę procesu informacyjnego w celu przebadania jego pism, który został ostatecznie zamknięty 29 kwietnia 1969, po czym akta zostały przekazane Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych do Rzymu[29]. 17 maja 1991 Stolica Apostolska wydała dekret o ważności diecezjalnego postępowania beatyfikacyjnego[30]. Postulatorem procesu został początkowo o. Wiesław Śpiewak CR, a następnie od 2015 o. Andrzej Gieniusz CR[30]. W 1994 złożono tzw. Positio wymagane w procesie beatyfikacyjnym, po czym 14 września 2010 odbyło się posiedzenie konsultorów teologicznych[30].
18 grudnia 2017 papież Franciszek zatwierdził dekret o heroiczności jego cnót[31]. Odtąd przysługuje mu tytuł Czcigodnego Sługi Bożego. Zgodnie z obowiązującymi przepisami (konstytucją apostolską Divinus perfectionis Magister) do beatyfikacji potrzebny jest cud za jego wstawiennictwem, który po rozpatrzeniu powinien być zaakceptowany przez Kongregację Spraw Kanonizacyjnych, a następnie zatwierdzony przez papieża[32].
Od początku kwietnia 1967 w krakowskim kościele Zmartwychwstańców odprawiane są msze święte (w każdą pierwszą sobotę miesiąca) w celu uproszenia łaski jego beatyfikacji[25]. Rok 1976 jako jubileuszowy od jego śmierci został w Prowincji Polskiej Zmartwychwstańców ogłoszony rokiem o. Pawła Smolikowskiego[25]. Z tej okazji została urządzona okolicznościowa wystawa przedstawiająca jego życie i działalność[25].
Zobacz też
- Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego
- Polscy święci i błogosławieni
- Modlitwa za wstawiennictwem świętych
Przypisy
- ↑ a b c d Marek JerzyM.J. Minakowski Marek JerzyM.J., Paweł Klemens Smolikowski h. Prus (I), [w:] Wielka genealogia Minakowskiego [online], sejm-wielki.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-11-30] .
- ↑ a b c d e f g h i Mrówczyński 2001 ↓, s. 2.
- ↑ a b c d WojciechW. Świątkiewicz WojciechW., 11 IX 1926: Zmarł Paweł Smolikowski CR, „Idziemy”, Nr 36 (417), 13 września 2013 [zarchiwizowane z adresu 2018-03-10] .
- ↑ a b c d e Mrówczyński 2001 ↓, s. 3.
- ↑ a b c d Mrówczyński 2001 ↓, s. 4.
- ↑ a b Mrówczyński 2001 ↓, s. 5.
- ↑ a b c Mrówczyński 2001 ↓, s. 6.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 7.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 10.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 11–12.
- ↑ a b c Mrówczyński 2001 ↓, s. 12.
- ↑ a b Mrówczyński 2001 ↓, s. 13.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 14.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 15.
- ↑ a b Mrówczyński 2001 ↓, s. 17.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 15–16.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 18–19.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 19–20.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 21.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 21–22.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 22.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 23.
- ↑ a b Mrówczyński 2001 ↓, s. 24.
- ↑ a b c Mrówczyński 2001 ↓, s. 25.
- ↑ a b c d Mrówczyński 2001 ↓, s. 28.
- ↑ Smolikowski, Paweł (1849-1926), [w:] Katalog zbiorów polskich bibliotek naukowych NUKAT [online], katalog.nukat.edu.pl .
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 26.
- ↑ a b c Mrówczyński 2001 ↓, s. 27.
- ↑ Mrówczyński 2001 ↓, s. 27–28.
- ↑ a b c ~1926~ (Paweł Klemens Smolikowski) [online], newsaints.faithweb.com [dostęp 2016-06-30] (ang.).
- ↑ Promulgazione di Decreti della Congregazione delle Cause dei Santi, 19.12.2017 [online], press.vatican.va, 19 grudnia 2017 [zarchiwizowane z adresu 2023-03-27] (wł.).
- ↑ ~ Process of Beatification and Canonization ~ [online], newsaints.faithweb.com [zarchiwizowane z adresu 2023-04-05] (ang.).
Bibliografia
- JerzyJ. Mrówczyński JerzyJ., Sługa Boży Paweł Smolikowski. (PDF) [online], biz.xcr.pl, 2001 [zarchiwizowane z adresu 2012-06-16] .
- Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, Gutenberg, Kraków, reprint: W-wa, 1995, t. XVI ISBN 83-86381-13-2
Linki zewnętrzne
- MichałM. Szlachciak MichałM., Ojciec Paweł Smolikowski CR – pracowity misjonarz i wychowawca. (PDF) [online], biz.xcr.pl [zarchiwizowane z adresu 2016-09-14] .
- JohnJ. Iwicki JohnJ., Ostatnie lata życia i śmierć o. Pawła Smolikowskiego CR. (PDF) [online], biz.xcr.pl [zarchiwizowane z adresu 2016-09-14] .
- Poprzedni generałowie, [w:] Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego [online], resurrectionist.net [zarchiwizowane z adresu 2016-10-01] .
- PawełP. Smolikowski PawełP., SEDES VACANS (250-251) [online], ultramontes.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-08-16] .
- Paweł Smolikowski – publikacje w bibliotece Polona