Sztuka Urartu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Urartian_Art_04a~.jpg/200px-Urartian_Art_04a~.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Urartian_Art_03.jpg/200px-Urartian_Art_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Urartian_Art_04b~.jpg/200px-Urartian_Art_04b~.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Urartian_Art_01.jpg/200px-Urartian_Art_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Urartian_Art_02~.jpg/200px-Urartian_Art_02~.jpg)
Sztuka Urartu – sztuka starożytnego Bliskiego Wschodu, tworzona na terenie starożytnego państwa Urartu, które istniało w pierwszym tysiącleciu p.n.e. na obszarze Wyżyny Armeńskiej. Rozwój jej przypadł na VIII wiek p.n.e. – na okres największej potęgi państwa. Zachowało się niewiele zabytków kultury materialnej Urartu: rzeźby z brązu, wyroby jubilerskie i inne wytwory rzemieślnicze, fragmenty zabudowy architektonicznej. Mimo że cywilizacja urartyjska znajdowała się pod silnym wpływem sąsiedniej Asyrii, wytworzyła własne charakterystyczne wzorce.
Stan badań
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/UrartianCaldron02.jpg/200px-UrartianCaldron02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/UrartianCaldron03~.jpg/200px-UrartianCaldron03~.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Tesheiba02~.jpg/200px-Tesheiba02~.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Arubani02~.jpg/200px-Arubani02~.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Helmet08.jpg/200px-Helmet08.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Urartu_Helmet_Fragment_2~.jpg/200px-Urartu_Helmet_Fragment_2~.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/ShieldArgishti02.jpg/200px-ShieldArgishti02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/ArgishiQuiverHorizontal.jpg/200px-ArgishiQuiverHorizontal.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/SarduriQuiverHorizontal.jpg/200px-SarduriQuiverHorizontal.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Urartu_Quiver.jpg/200px-Urartu_Quiver.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Urartian_Belt01.jpg/200px-Urartian_Belt01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Urartian_Belt06.jpg/200px-Urartian_Belt06.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Urartian_Carcanet.jpg/200px-Urartian_Carcanet.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/CaldronLid.jpg/200px-CaldronLid.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/UrartianEarrings01.jpg/200px-UrartianEarrings01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Urartian_Locket_04.jpg/200px-Urartian_Locket_04.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Urartian_Locket_05.jpg/200px-Urartian_Locket_05.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/UrartianNecklace01.jpg/200px-UrartianNecklace01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Urartian_God_Teisheba_on_the_bull.jpg/200px-Urartian_God_Teisheba_on_the_bull.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/StoneBox04.jpg/200px-StoneBox04.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Urartu_Locket_1.jpg/200px-Urartu_Locket_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/ShoeLikeGoblet.jpg/200px-ShoeLikeGoblet.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/UrartianClayGoblet.jpg/200px-UrartianClayGoblet.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Urartian_pottery%2C_Erebuni_museum_6a.jpg/200px-Urartian_pottery%2C_Erebuni_museum_6a.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Urartian_Fresco05.jpg/200px-Urartian_Fresco05.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Urartian_Fresco03.jpg/200px-Urartian_Fresco03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Urartian_Fresco07.jpg/200px-Urartian_Fresco07.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Urartian_Fresco06.jpg/200px-Urartian_Fresco06.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Urartian_Seal05.jpg/200px-Urartian_Seal05.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Urartian_Seal06.jpg/200px-Urartian_Seal06.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/Urartian_Seal07.jpg/200px-Urartian_Seal07.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/AchaemenidGoblet02.jpg/200px-AchaemenidGoblet02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/AchaemenidGoblet01.jpg/200px-AchaemenidGoblet01.jpg)
W XIX wieku wzrosło zainteresowanie Europejczyków zabytkami starożytnego Wschodu. Do muzeów zaczęły napływać zabytki zapomnianych cywilizacji. Ówczesny stan badań archeologicznych nie pozwalał jednak na bliższe poznanie kultury Urartu. Ruiny Tuszpy i Rusahinili niedaleko tureckiego miasta Wan uznawano za mało interesującą prowincję asyryjską. Dopiero odkrycia archeologiczne w Niniwie Austena Henry’ego Layarda przyćmiły znaleziska znad jeziora Wan. W XIX wieku kulturą urartyjską prócz archeologów interesowali się poszukiwacze skarbów, których klientami byli prywatni kolekcjonerzy. Zabytki sztuki Urartu trafiały do muzeów głównie dzięki ich fundacjom. Z uwagi na niedostateczną wiedzę w zakresie historii i sztuki Urartu zaliczano ją mylnie do zabytków sztuki asyryjskiej lub sasanidzkiej. Dopiero po odczytaniu pisma urartyjskiego na przełomie XIX i XX wieku znaleziska te zostały prawidłowo sklasyfikowane i opisane. Znaczny wkład nad poznaniem sztuki urartyjskiej wniosły systematyczne badania archeologiczne z połowy XX wieku prowadzone w Tejszebaini i Erebuni na terenie obecnej Armenii.
Zachowało się niewiele zabytków kultury materialnej Urartu. Przez dłuższy okres sztuka ta była uznawana za jeden z odłamów sztuki asyryjskiej. Badacze jednak wyróżniają kilka jej charakterystycznych cech:
- większe niż w innych kulturach starożytnego Wschodu przywiązanie do wypracowanego kanonu,
- rezygnacja z przedstawienia scen rodzajowych na rzecz ornamentów,
- tendencja do wielokrotnego powielania tych samych schematów w miejsce dalszego twórczego rozwoju i doskonalenia[3][4].
Styl pracy rzemieślników urartyjskich pozostawał niezmienny w ciągu kilku stuleci. Z czasem uległ uproszczeniu i stał się bardziej prymitywny.
Zabytki sztuki Urartu
Wyroby z brązu
Artyści Urartu byli w stanie odlewać duże statuy z brązu. Nie zachowały się jednak żadne wyroby o podobnych rozmiarach, ani nawet ich fragmenty. O ich istnieniu informują jedynie asyryjskie źródła pisane. Na przykład, podczas plądrowania Musasiru w 714 roku p.n.e. jednym z łupów wojska asyryjskiego była rzeźba króla Argisztiego I o wadze 60 talentów (ok. 1,8 ton). Liczną grupę wyrobów z brązu stanowią niewielkie rzeźby, które można podzielić na trzy grupy: ozdoby tronów i miedzianych kotłów oraz – najrzadziej spotykane – figurki bogów urartyjskich. Wszystkie znalezione przedmioty należą do sztuki pałacowej lub religijnej.
- Tron królów Urartu
Pod koniec XIX wieku poszukiwacze skarbów sprzedali do muzeów europejskich kilka niewielkich przedmiotów z brązu. Okazało się, że były to części królewskiego tronu. Zachowane fragmenty wykonano metodą odlewniczą. Detale zostały najpierw zrobione z wosku, następnie powleczone żaroodpornym materiałem. Po utwardzeniu skorupy wylewano do środka podgrzany wosk. Puste miejsce wypełniono ciekłym brązem. Po zastygnięciu stopu rozbijano skorupę. Gotową rzeźbę pozłacano przy pomocy cienkich płatków złota[5].
- Ozdoby miedzianych kotłów
Figurki z brązu, służące do ozdoby miedzianych kotłów, to najbardziej rozpowszechnione przedmioty z okresu Urartu. Na początku XX wieku rzeźby te przyczyniły się do zidentyfikowania i opisania stylu urartyjskiej sztuki. Kotły z miedzi prawdopodobnie były wykorzystywane do rytualnego składania ofiar. Roczniki króla Asyrii Sargona II zawierają wzmiankę o naczyniu z brązu wypełnionym winem, które wylewano na ołtarz podczas składania ofiary Chaldiemu[6].
Odlewane z brązu rzeźby mocowano do kotła. Wśród figurek znane są głowy byków, uskrzydlonych bóstw żeńskich, rzadziej męskich. Prawdopodobnie bóstwa te są wizerunkami Sziwiniego i jego małżonki Tuszpuei[3]. Technika odlewania ozdób na kotłach została przejęta przez państwa sąsiednie. Z Frygii przeniknęła do Europy. Urartyjskie figurki z ozdób kotłów znaleziono również w Grecji i Italii: w Rodosie, w Atenach, Beocji, Delfach, Olimpii oraz w etruskich grobowcach. Początkowo rzeźby te były uważane za zabytki starożytnej kultury śródziemnomorskiej. Dopiero w połowie XX wieku zostały zidentyfikowane jako zabytki sztuki urartyjskiej[7][8][9].
- Figurki bóstw
Do końca XX wieku zostały odkryte jedynie trzy figurki z brązu, przedstawiające bóstwa urartyjskie. Prawdopodobnie rzeźby te wykonano do celów rytualnych. Jedna z figurek, przypuszczalnie Chaldiego, przechowywana jest obecnie w Muzeum Brytyjskim, dwie pozostałe – w Muzeum Historii Armenii, a ich kopie – w Muzeum „Erebuni”.
- Broń
Inną kategorię sztuki Urartu stanowi królewska broń. Na uzbrojenie żołnierza urartyjskiego składały się: zbroja, hełm, miecz, kołczan i tarcza. Na wszystkich elementach zostały wykonane ozdoby w postaci typowych dla Bliskiego Wschodu motywów lwa, byka, uskrzydlonego bóstwa, drzewa życia[10].
Odkryto dużą ilość hełmów urartyjskich. Podczas wykopalisk w Tejszebaini znaleziono ich ponad dwadzieścia. Hełmy królewskie nie różniły się kształtem od hełmów żołnierzy, jednak miały bogatsze zdobienie w technice repusowania[11].
Nauka dysponuje kilkoma tarczami urartyjskimi znalezionymi w rejonie jeziora Wan, skąd przewieziono je do Muzeum Brytyjskiego oraz muzeów berlińskich. Czternaście tarcz odkryto podczas wykopalisk na wzniesieniu Karmir Blur w Tejszebaini. Wszystkie zostały ozdobione wizerunkami lwów i byków. Układ obrazów na tarczach został przemyślany w ten sposób, że żadna z sylwetek nie była obrócona do góry nogami. Ozdoby wybito i wymodelowano przy pomocy przeznaczonych do tego narzędzi. Średnica odkrytych tarcz waha się od 70 cm do 1 m. Tarcze te nie były przeznaczone do użycia na polu walki. Ich grubość oraz elementy mocowania na tylnej stronie świadczą o tym, że zostały przeznaczone na dary wotywne dla świątyń, gdzie były wieszane na ścianach[12].
Podczas wykopalisk archeologicznych odkryto tylko trzy kołczany. Wszystkie pochodziły z Tejszebaini, ostatniej stolicy państwa, położonego na terytorium współczesnej Armenii. Jeden kołczan przechowywany jest w Ermitażu, dwa pozostałe – w Muzeum Historii Armenii. Kołczany wykonano z brązu. Na stronie zewnętrznej znajdują się repusowane wizerunki żołnierzy urartyjskich. W Tejszebaini odkryto także zachowane pozostałości zbroi Argisztiego II eksponowane obecnie w armeńskim muzeum „Erebuni”[11]. W Turcji podczas wykopalisk w Altyn-tepe, w Iranie w pobliżu jeziora Urmii oraz w Armenii na wzgórzu Karmir Blur odkryto żołnierskie pasy z brązu zachowane w lepszym stanie niż zbroja Argisztiego II. Pasy te stanowiły element zbroi. Miały około 12 cm szerokości i około 1 m długości. Służyły zarówno do ochrony fizycznej i magicznej, chroniąc właściciela przed złymi siłami[13].
Jubilerstwo
Urartyjskie wyroby jubilerskie dzielą się na dwie kategorie: ozdoby z metali i kamieni szlachetnych, należące do sztuki pałacowej, oraz uproszczone wyroby z brązu noszone przez niższe warstwy społeczeństwa. Przypuszcza się, że ozdoby te używano jako biżuterię i amulety[14]. Zachowało się niewiele wyrobów jubilerskich. Kroniki Sargona II wymieniają złote i srebrne berła, naczynia, naszyjniki, które zostały wywiezione z Musasiru w 714 roku p.n.e. Te przedmioty nie zachowały się. Zdarzały się również przypadki, kiedy poszukiwacze skarbów zlecali przetapianie znalezionych wyrobów ze złota i srebra w inne formy[3].
Największymi z odkrytych ozdób urartyjskich są: pektorał znaleziony przez ekspedycję berlińską w Rusahinili oraz pokrywka kotła odkryta w Tejszebaini. Do zachowanych drobnych wyrobów jubilerskich należą przede wszystkim złote i srebrne szpilki, kolczyki, pozostałości bransoletek i kilka medalionów. Ozdoby kobiece przedstawiają często boginię małżonkę Chaldiego Arubaini. Znajdują się na nich także motywy zaczerpnięte z Mezopotamii, na przykład, drzewo życia i uskrzydlona tarcza. Wśród ludności z niższych warstw społecznych rozpowszechnione były bransoletki i kolczyki z brązu oraz karneolowe korale. W Urartu biżuteria była noszona przez kobiety i mężczyzn[14].
Wyroby z kamienia
Najmniej wśród zabytków sztuki urartyjskiej zachowało się wyrobów z kamienia[15]. Wbrew oczekiwaniom, na Skale Wan naukowcy nie odkryli żadnych płaskorzeźb ani monumentów. Nie znaleziono ich także podczas wykopalisk w Toprakkale. Urartyjskie rzeźby monumentalne znane są jedynie z płaskorzeźb asyryjskich czasów Sargona II, które przedstawiały miasto Musasir i świątynie Chaldiego, gdzie były umieszczone wielkie statuy. Na skutek najazdów Medów prawdopodobnie żadna płaskorzeźba ani statua nie przetrwała w pierwszej rezydencji królewskie Tuszpie ani w następnej – Rusahinili. Kilka fragmentów zabytków z kamienia zostało znalezionych na terenie współczesnej Turcji[16].
Ceramika
Urartyjscy garncarze produkowali wyroby z gliny do celów gospodarczych i rytualnych (na potrzeby świątyń). Naczynia sakralne były dodatkowo zdobione wizerunkami bóstw i zwierząt. Niektóre z naczyń malowano[17].
Wyroby z drewna i kości
Wyroby z kości i drewna okresu starożytnego Bliskiego Wschodu są rzadko spotykane podczas wykopalisk. Tym niemniej odkryto fragmenty takich przedmiotów. W Tejszebaini znaleziono części ozdobionych ornamentami grzebieni. Jedynym zachowanym dziełem sztuki urartyjskiej wykonanym w drewnie jest głowa konia z Tejszebaini. Głowa była ozdobą umieszczoną na nieokreślonym większym przedmiocie z drewna[3].
Malowidła ścienne
Kolorowe malowidła ścienne zachowały się w Erebuni. Mimo że podobne malowidła były rozpowszechnione na terenie Mezopotamii i zapożyczone z niej przez Urartyjczyków, tylko w Erebuni zachowały się w lepszym stanie niż w ruinach jakiegokolwiek miasta na terenie Bliskiego Wschodu. Dlatego są unikalnym zabytkiem sztuki starożytnego Bliskiego Wschodu[18]. Erebuni, w odróżnieniu od innych miast-twierdz urartyjskich, nie została spalona na skutek najazdów, tylko opuszczona bez boju i w rezultacie zapomniana. Przyczyniło się to do zachowania na jej ścianach malowideł[19]. Niektóre z nich po konserwacji zostały wyeksponowane w Muzeum „Erebuni” w Erywaniu.
Pieczęcie cylindryczne
W Urartu, podobnie jak w innych państwach starożytnego Bliskiego Wschodu, używano pieczęci cylindrycznych. Technologia i motywy wykorzystane na nich zostały zapożyczone z sąsiedniej Asyrii. Rysunki przedstawiały zazwyczaj motywy kosmiczne i religijne, rzadziej sceny z polowania[20].
Architektura Urartu
Architektura Urartu spełniała funkcje obronne i użytkowe. Niewiele wiadomo na temat jej funkcji estetycznej.
Nieodłącznym elementem miast urartyjskich były monumentalne twierdze obronne budowane przeważnie na wzniesieniach oraz świątynie. Sposób budowy niektórych obiektów sakralnych Urartu przypominał świątynie frygijskie i paflagońskie. Do nich nawiązuje między innymi świątynia w Musasirze zburzona w 714 roku p.n.e. przez Asyryjczyków. Jej wygląd znany jest z płaskorzeźby z czasów Sargona II. Głównym elementem konstrukcji świątyni były kolumny (badania archeologiczne z końca XX wieku potwierdzają ten fakt – pod gruzami zburzonego miasta odkryto fragmenty kolumn o opływowych kształtach). Podobny styl budowania obiektów sakralnych występował w ówczesnych państewkach Azji Mniejszej[21].
Dziedzictwo sztuki Urartu
Po upadku Urartu w VI wieku p.n.e. niektóre cechy sztuki urartyjskiej przetrwały u jego spadkobierców. Podczas wykopalisk w Erebuni w 1968 roku przy wzgórzu Arin Berd znaleziono skarb, składający się z wyrobów ze srebra, który datowano na epokę Achemenidów. Zawierał między innymi srebrne rytony, których styl i sposób wykonania miał cechy charakterystyczne dla sztuki starożytnogreckiej, bliskowschodniej i urartyjskiej. Część naukowców uważa, że skarb jest dowodem na wpływy sztuki Urartu na sztukę starożytnej Persji[22]. Na odkrytych przedmiotach stwierdzono podobieństwo do urartyjskiej techniki przedstawiania człowieka. Boris Piotrowski po szeregu badań stwierdził, że sposób wykonania scytyjskich pasów i pochew został zapożyczony z Urartu[3].
Niektórzy historycy przyjmują, że urartyjski styl zdobienia kotłów wywarł wpływ na sztukę antyczną za pośrednictwem sąsiednich ludów. Ogólnie przyjmuje się, że sztuka urartyjska oddziaływała na sztukę armeńską i gruzińską. Dopatruje się wiele wspólnych cech w architekturze, irygacji i rzemiośle[23]. Zdaniem historyk sztuki Nonny Stiepanian:
- „Trudno wydawać dostatecznie uzasadniony sąd o wpływie kultury i sztuki urartyjskiej na kulturę i sztukę Zakaukazia, w szczególności Armenii, ale ślady tej kultury są niewątpliwe”[24].
Przypisy
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Кармир-Блур II. Результаты раскопок 1949–1950.
- ↑ Г.А. Меликишвили, Урартские клинообразные надписи.
- ↑ a b c d e Б.Б. Пиотровский, Искусство Урарту VIII–VI вв. до н.э.
- ↑ В.К. Афанасьева, И.М. Дьяконов, Искусство Передней Азии 2–середины 1 тысячелетия до н.э., w: М.Э. Матье i in., Памятники мирового искусства, T. 2.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 170–174.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 174–179.
- ↑ M. Pallottino, Urartu, Greece and Etruria, „East and West”, 9 (1958), nr 1–2.
- ↑ P. Amandry, Objets orientaux en Grèce et en Italie aux VIIIe et VIIe siècles avant Jésus-Christ, „Syria”, 35 (1958), nr 1–2.
- ↑ K.R. Maxwell-Hyslop, Urartian bronzes in Etruscan tombs, „Iraq”, 28 (1956), nr 2.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 164–166.
- ↑ a b Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 167.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 168–169.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 180.
- ↑ a b С. Есаян, Ювелирное искусство Урарту, „Историко-филологический журнал”, 3 (2003).
- ↑ Н.Я. Марр, И.А. Орбели, Археологическая экспедиция 1916 года в Ван.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 185–189.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 189–196.
- ↑ С.И. Ходжаш, Н.С. Трухтанова, К.Л. Оганесян, Эребуни. Памятник Урартского зодчества VIII–VI в. до н.э.
- ↑ К.Л. Оганесян, Арин-Берд I. Архитектура Эребуни по материалам раскопок 1950–1959 гг.
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 228–229.
- ↑ C.F. Lehmann-Haupt, Armenien, einst und jetzt.
- ↑ Б.Н. Аракелян, Клад серебряных изделий из Эребуни, „Советская археология”, 1 (1971).
- ↑ Б.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 175.
- ↑ Н. Степанян, Искусство Армении. Черты историко-художественного развития.
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Sztuka Urartu |
Bibliografia
- „East and West”, 9 (1958), nr 1-2.
- „Iraq”, 28 (1956), nr 2.
- Lehmann-Haupt C.F., Armenien, einst und jetzt, Berlin 1910–1931.
- „Syria”, 35 (1958), nr 1–2.
- „Историко-филологический журнал”, 3 (2003).
- Марр Н.Я., Орбели И.А., Археологическая экспедиция 1916 года в Ван, Петроград 1922.
- Матье М.Э. i in., Памятники мирового искусства, T. 2, Москва 1968.
- Меликишвили Г.А., Урартские клинообразные надписи, Москва 1960.
- Оганесян К Л., Арин-Берд I. Архитектура Эребуни по материалам раскопок 1950-1959 гг., Ереван 1961.
- Пиотровский Б.Б., Ванское царство (Урарту), Москва 1959.
- Пиотровский Б.Б., Искусство Урарту VIII–VI вв. до н.э., Ленинград 1962.
- Пиотровский Б.Б., Кармир-Блур II. Результаты раскопок 1949-1950, Ереван 1952.
- „Советская археология”, 1 (1971).
- Степанян Н., Искусство Армении. Черты историко-художественного развития, Москва 1989. ISBN 5-269-00042-3.
- Ходжаш С.И., Трухтанова Н.С., Оганесян К.Л., Эребуни. Памятник Урартского зодчества VIII–VI в. до н.э., Москва 1979.