Tepesuyu, Ardahan
![Ardahan üzerinde Tepesuyu](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Ardahan_harita.svg/250px-Ardahan_harita.svg.png)
![Tepesuyu](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Red_pog.svg/6px-Red_pog.svg.png)
![Türkiye](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/22px-Flag_of_Turkey.svg.png)
Tepesuyu, Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür. Eski adı Gürcübey'dir.
TEPESUYU KÖYÜ (GÜRCÜBEY) TARİHÎ
Tepesuyu Köyü eski adı ile Gürcübey olan köy Ardahan a yakin olduğu için Ardahanın tarihî ile yakın ilişkilidir.
Ardahan ipek yolu güzergahında olduğu için kervanlara konaklama ve mola yeri olarak kullanılmıştır.
Ardahanın en eski tarihi görkemli yapıları Ardahan kalesi ve kongre binasıdır.
Ardahan kalesi Kanunu Sultan Süleyman tarafından yaptırılmıştır.
Bu bölgede çoklu savaşlar ve zorunlu göçler yaşamıştır.↵Bu yüzden yaşayan halklar ırk olarak kozmopolit bir yapıya sahiptir.
Dolayısıyla bu bölgede yasayan bütün kardeş halklar'ın tarihsel payı vardır.
Bugün Tepesuyu adını taşıyan köyün bilinen en eski adı "գոմ" (gom) Ahır ve mandıra anlamı taşıyan isimdir. ↵Arkeolojik kalıntılar bu tezi güçlü kılmaktadır. Köyümüzde bulunan harabe ve yıkık kilise ve heykeller üzerinde "գոմ" yazısı bulunmaktadır.
Halen köyümüzde GOMA bölgesinde bulunan içme suyu olarak kullanılan işlemeli delikli kaya üzerinde derinlemesine baktığınız zaman bu ismi görmek mümkündür.↵Taş kesen insan heykeli üzerinde de "գոմ"(gom) yazısı mevcuttur.
Dolayısıyla burada yaşamış halklar kendi doğrusun dan çok.! Tarihi bilgi olarak ve tarihi gerçekleri yansıtması gerekir.
Atalardan kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü tarihi geçmişi şöyledir.
Rumi 1293 halk arasında da 93 harbi olarak bilinen donemde yani 1877-1878 tarihlerinde köy Çarlık Rus egemenliğine geçmiştir.Ruslar burada kalıcı olabilmek için yönetimle ilişkileri iyi olmayan ve etik olarak "savaşmaktan itina eden" malaganları sürmüştür.!Malakanları kontrol etmek ve yönetmek için de bir Gürcü Bey i tahin etmiştir.↵Gürcü Bey e bölgesel bir alanı içine alan ekonomik ve siyasal irade gücü verilmiştir.! Gürcü Bey Goma bölgesinde konağı bulunmaktadır.↵Eskiden köylere isimler kişi isimleri verilirmiş.
Gürcü Bey ismi burdan gelmektedir. Malakanlar bu Gürcü beyin yanında zorunlu hayvancılık ve tarim islerinde çalıştirilmiştır.
Yaklaşık 40 yıl bu tarihi yasam süreci devametmistir.↵Rusyada Bolşevik devrimi olunca Rusya bölgeden zorunlu çekilmiştir. Köyümüz Osmanlı İmparatorluğu hakimiyetine tekrar geçmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu tarafından;
Ermenistan,İran sınırı Zagros dağları bölgesinde ki "Yerevan,Revan,Urmiye" (Ava Reș) Karasu ismindeki nehir kıyısında yasayan Kurmanci lehçesi ile konuşan müslüman olan kürt boylarından SEHUDİN, CEMALDİN ve CELALİ akraba olan boylar ile Ardahan yöresinde Yerli tabiriyle anılan PAŞE ailesi Tepesuyu köyüne yerleştirilmiştir.
Cumhuriyet dönemi başlangıcında Artvin Bölgesinden Muzaffer Erdem isminde bir imam Ailesi yerleştirilmiştir.
Ayrıca köy den evlenme yoluyla köye katılmıs birkaç aile daha bulunmaktadır.
Üc asırdır kan bağı ve akraba olan bu aileler halen bu köyde yaşamaktadırlar.
Gunumuzde de bu köyün mevcut sahipleridirler.
Köy yaklaşık 3 asırdır aynı şekilde demografik yapısını devam ettirmektedir.
Köyde gelenek ve örf ile adetler halen devam etmektedir.
BUKA BARANE_yağmur gelini
ZİYARET_kutsal sayılan yerler
HİVDEHİMAL_bahar bayramı
KİRİV_kirvelik
COTVAN_yardımlaşma
ȘİN_matem,yas tutma
ȘAİ_mutluluk,esenlik
Bu geleneklerin derinlemesine kayda değer otantik ve etik açılımları ile tarifleri vardır.
Her biri emek ve değer arzetmektedir.
Bu bölgedeki malakanlar bir kısmı avrupa ya bir kısmı Rusya ya göçmüşlerdir.Evlenip zorunlu çevre köylerde kalanlarda olmuştur.
Köyde kalan aile yoktur.
Köy 6 bölgeden oluşmaktadır.
ZİYARET---Köydeki hakim tepeler kutsal ziyaret sayılır.
Kızılgüney tepesi,
GUND ---şimdiki hakim yerleşim alani.
GOM-A---en eski yerleşim alanı.
AĞIL----yayla olarak kullanılan alan.
ÇEGİL---günümüzde viyadük geçit kestirme yol gibi kulalinan alan.
PEG---Suya yakın olan bölge su çermik kaplıca şifalı suları hala günümüzde de mevcuttur. Alabalık çıktığı için günümüzde Alabalık deresinden aldığı isim kullanılmaktadır.
Cumhuriyetin kurulmasından sonra 1960 yılında Tepesuyu Köyü olarak ismi degistirilmistir.
Osmanlı Rus savaşında köyün ataları Rusya ya sürgün edilmiş orada esir alınmışlar ve orada vefat etmişlerdir.
Kurtuluş Savaşı'nda ataları birçok cephede 6 yıl askerlik görevi icra etmişlerdir.
Tepesuyu Köyü Ardahan ilinin okuma yazma oranının en yüksek olduğu köyüdür.
Yazar: Sunay KARATAŞ
[3]
Tarihçe
Tepesuyu köyünün eski adu Gurcibeg'dir. Nitekim bu yer adı 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Gurci Beg (كورجی بك) biçiminde kaydedilmiştir. Ancak bu adın köyün topraklarının malikinin bir Gürcü olması nedeniyle ortaya çıktığı tahmin edilmektedir.[4][5] Bu yer adı 1828 tarihi Osmanlıca köy listesinde de Gurci Beg (كورجی بك) olarak geçer.[6]
Gurcibeg köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Artani'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Varlığı bilinen Gurcibeg Kilisesi ile günümüze kalıntıları ulaşmış ve Nakomlari olarak adlandırılan terk edilmiş yerleşim bu döneme tarihlenmektedir.[7][8]
Gurcibeg köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Büzürg livasının Kuzey nahiyesine bağlı bir köydü. Bu yerleşim bu tarihte iki ayrı köy olarak kaydedilmiştir. Bunlardan biri Küçük Gurci Beg (كوچك كورجی بك) veya Gurcibeg, diğeri ise Gurcibeg-i Süfla (كورجی بك سفلا) idi. Aşağı Gurcibeg (Gurcibeg-i Süfla) köyünde tamamı Hristiyan 30 hane yaşıyordu. Küçük Gurcibeg köyü ise tamamen boşalmıştı. Aşağı Gurcibeg köyünün nüfusunun büyük çoğunluğu Gürcülerden oluşuyordu. Köyde az sayıda da Ermeni yaşıyordu.[9][10] Aşağı Gurcibeg köyünde buğday, arpa ve yonca tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu.[11]
Gurcibeg köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin Gürcibek (Гюрджибекъ) adıyla tek köy olarak kaydettiği bu yerleşim, Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı Cincirob nahiyesinin beş köyünden biriydi. Köydeki 8 hanede, 31'i erkek ve 28'i kadın olmak üzere 59 kişi yaşıyordu. Köyde yaşayan nüfusun tamamı Kürt olarak kaydedilmiştir.[12] Gurcibeg'in nüfusu Rus idaresi sırasında artmış, 1896'da 100, 1906'da 165 kişiye ulaşmıştır.[13] Birinci Dünya Savaşı'ın sonlarına doğru Ardahan bölgesini dolaşan Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli ise, bu tarihte köyden yaşayanlardan Müslüman Gürcü olarak söz etmiştir. Köyün adını Gurcibegi (გურჯი-ბეგი) şeklinde yazan Martvileli'nin yazdığına göre, Gurcibegi köyü Rus ordusu tarafından 1914 yılında taş üstüne taş kalmayacak şekilde yıkılmış, adeta 500 yıl önce terk edilmiş bir yerleşime dönmüştü. Köyde yaşayan Müslüman Gürcülerin kimi kaçmış, kimini de katledilmişti.[5]
Gurcibeg köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Gurci Beg (كورجی بك) olarak geçer. Bu tarihte köy Kars vilayetinin Ardahan kazasının merkez nahiyesine bağlıydı.[6] 1940 genel nüfus sayımında "Gürcübey" şeklinde yazılan köy aynı idari konuma sahip ve nüfusu 227 kişiden oluşuyordu.[14] Gurcibeg veya Gürcübey, Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Tepesuyu olarak değiştirilmiştir.[15] 1965 genel nüfus sayımında Tepesuyu köyünün nüfusu 495 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 154 kişi okuma yazma biliyordu.[16]
Tepesuyu köyünde Gurci Beg Kilisesi ile değişik yapıların kalıntıları bulunmaktadır. Bir köy kilisesi olan yapının kalıntıları, köy merkezinin güneydoğusunda yer alan Nakomlari'de bulunmaktadır. Eski yerleşim yeri anlamına gelen Nakomlari, Osmanlıların köyü ele geçirdiğinde Küçük Gurcibeg olarak kaydedilmiş olan köy olduğu tahmin edilmektedir.[17]
Coğrafya
Tepesuyu köyü, Ardahan il merkezine 4 km uzaklıktadır.[18]
Nüfus
Yıllara göre köy nüfus verileri | |
---|---|
2022 | 213[2] |
2021 | 219[2] |
2020 | 237[2] |
2019 | 232[2] |
2018 | 229[2] |
2017 | 244[2] |
2016 | 239[2] |
2015 | 247[2] |
2014 | 244[2] |
2013 | 239[2] |
2012 | 250[2] |
2011 | 257[2] |
2010 | 257[2] |
2009 | 269[2] |
2008 | 275[2] |
2007 | 261[2] |
2000 | 292[18] |
1990 | 361[18] |
1985 | 533[18] |
1960 | 396[19] |
1935 | 185[20] |
Kaynakça
- ^ "Tepesuyu, Turkey Page" (İngilizce). Fallingrain.com. 11 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2020.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q "Ardahan Merkez Tepesuyu Köy Nüfusu". Nufusune.com. 20 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2020.
- ^ Nişanyan, Sevan. "Index-Anatolicus: Türkiye yerleşim birimleri envanteri". nisanyanmap.com. 24 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2020.
- ^ "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; III. cilt (1958), s. 522". 15 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Kasım 2023.
- ^ a b "Konstantine Martvileli, "Ardahan Bölgesinde", Sakartvelo gazetesi, 9 Ekim 1917, sayı. 219". 9 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2024.
- ^ a b Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 759.
- ^ 2019 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2019 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2021, s. 62. 8 Haziran 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-9746-3-2
- ^ 2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2014 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2015, s. 123. 11 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-0-7362-5
- ^ "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, III. Cilt (1958), s. 522". 15 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2024.
- ^ "1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre "Gürcistan Vilayeti"nin etnik haritası". 1 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2024.
- ^ "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; II. cilt (1941), s. 447-448". 17 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2024.
- ^ "Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Kars oblastı" - Sıra no: 284". 11 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2022.
- ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 111, ISBN 9786052100271.
- ^ "1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 348" (PDF). 27 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Ocak 2024.
- ^ "Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, 1968, Ankara, s. 663". 23 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2022.
- ^ "1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 355" (PDF). 18 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 25 Kasım 2023.
- ^ Tao-Klarceti: Tarihsel ve Kültürel Anıtlar (ტაო-კლარჯეთი: ისტორიისა და კულტურის ძეგლები), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018, s. 196, ISBN 978-9941-478-17-8.
- ^ a b c d "Tepesuyu Köyü". YerelNet.org.tr. 5 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2020.
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;TÜİK1960
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;TÜİK1935
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
Dış bağlantılar
- Tepesuyu, Ardahan için uzaydan görüntü siteleri: Google, Yahoo, Microsoft